Musul Zengi Atabegi II. Seyfeddin Gazi’nin (565-576/1170-1180), Athena Betimli Sikkeleri , Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014, ss. 1063-1074

Description
Musul Zengi Atabegi II. Seyfeddin Gazi’nin (565-576/1170-1180), Athena Betimli Sikkeleri , Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014, ss. 1063-1074

Please download to get full document.

View again

of 13
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Instruction manuals

Publish on:

Views: 7 | Pages: 13

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  Turkish Studies   -  International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014, p. 1079-1091, ANKARA-TURKEY MUSUL ZENGİ ATABEGİ II. SEYFEDDİN GÂZİ’NİN (565 -576/1170- 1180), ATHENA BETİMLİ SİKKELERİ *   Ramazan UYKUR  **    ÖZET   Bu makalede Musul Zengi atabegi II. Seyfeddin G âzi’nin (565 -576/1170-1180), Mardin Müzesi Envanterine kayıtlı, 575 (1179-80)  yılında, el - Cezire ve Nesîbin (Nusaybin)’de basılmış bir grup sikkesi ele alınmıştır. Bu grubun özellikle üzerinde durulma nedeni sikkenin ön  yüzünde yer alan Athena büstü örneklerinin, daha önce M . Ö. 3.  yüzyılda basılan Antik Side kenti tetradrahmilerinde görülmesidir. Sikkenin arka yüz yazıtında ise melike ait unvan ve şecere bağlantıları ile dönemin halifesinin isminin geçiyor olması siyasal bağlantılara da işaret etmekte dir. Zengiler, 12. ve 13. yüzyıllarda Halep ve Musul merkez olmak üzere el - Cezire Doğu Anadolu ve Suriye’de hüküm sürmüş olan bir atabegliktir. İlk hükümdarı İmadeddin Zengi'dir. 1169 - 70 yılına gelindiğinde ise Musul Zengi atabegi Mevdûd; öldükten sonra y erine oğlu II. Seyfeddin Gâzi   geçmiştir. Böylece II. Seyfeddin Gâzi’nin Musul atabegliği dönemi başlamıştır.  Seyfeddin Gâzi’nin sikke sinde yer bulan betim, -Athena- adalet, doğruluk ve bilgelik için savaşan bir tanrıçadır. Tasvirlerde genellikle başında miğfer, sol elinde ise ortasında Medusa başı bulunan bir kalkan tutar. Side Antik kentinde M. Ö. 3. yüzyıl sonunda basılan sikkelerin ön yüzündeki Athena, betimi ile S eyfeddin Gâzi’nin sikkesinin ön yüz Athena büstleri benzerdir. Seyfeddin Gâzi   Musul’da ikamet ediyor olmasına rağmen Athena tipli sikkelerini el -Cezire ve Nesîbin’de bastırmıştır. Bu şehirlerin Artuklu egemenliğinde bulunan Hisn- ı Keyfa ve Mardin şehirlerine yakınlığı düşünüldüğünde, bölgede Artukluların Antik benzeri sikkelerine bir alternatif oluşturma çabası düşünülebilir. Unutulmamalıdır ki kardeşlik hukuku yanında, bölgedeki Türkmen devletleri arasında siyasal ve ekonomik bir yarış bütün hızıyla devam etmektedir. Seyfeddin Gâzi   sikkelerini, ticari bir malzeme ve iletişim kaynaklarının kısıtlı olduğu Orta   Çağ ortamında bir bilgi kaynağı ve propaganda aracı olarak kullanmıştır. Sikkesinde politik ve dinî propaganda yöntemlerine yer verdiği gibi, kendisini layık gördüğü unvanlarla kahraman ataları ile de özdeşleştirmiştir.   Anahtar Kelimeler: Zengi, Türkmen, Sikke, Athena, Side,  Tetradrahmi, II. Seyfeddin Gâzi   * Bu makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu tespit edilmiştir.   **   Yrd. Doç. Dr. Celal Bayar Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü, El -mek: reuykur@gmail.com  1080    Ramazan UYKUR    Turkish Studies   International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014    THE COINS IN ATHENA TYPE BELONG TO SEYFEDDIN GÂZİ  II, MOSUL ZENGID ATABEQ (565-576/1170-1180) ABSTRACT In this article, a group of coins that belongs to Seyfeddin Gâzi  II (565-576/1170-1180),the atabeq of Mosul Zengid and that registered in Mardin Museum Inventory printed in the year of 575 (1179-80) in al- Jazeera and Nesibe (Nusaybin) has been discusses. The reason why it is focused on especially this group is the samples of Athena bust that is on the face of the coin have not been seen before in the tetradrachms of ancient town of Side printed in B.C. 3 rd  century. In the back inscriptions, being written of the pedigree links belonging to the melik (king) and the name of the caliph of the time indicate the political connections. The Zengids is an atabeq state ruled especially in Aleppo and Mosul including al-Jazeera, Eastern Anatolia and Syria in the 12th and 13th centuries. The first ruler was İmadedin Zengi. When it comes to the year 1169-70, after the death of Mawdud, atabeq of Mosul Zeng; his son, Seyfeddin II succeed to the throne. Thus, Seyfeddin II began to be the Atabeq of Mosul. -Athena- that is seen on the coin of Seyfeddin Gâzi , is a goddess fighting for justice, truth and wisdom is a goddess. He is generally depicted as having a helmet on her left head, and holding a shield in the middle of which there is a Medusa head. In the ancient town of Side, the depiction of Athena on the face of the coins printed at the end of BC 3 rd  century, and the front side Athena bust of the coins belonging to Seyfeddin Gâzi  are the same. Although Seyfeddin Gâzi  was residing in Mosul, he printed his coins with Athena type in al-Jazeera and Nesibe. When the closeness of this town to Hisn- ı Keyfa and Mardin under the sovereignty of Artukid is considered, it can be thought as an effort to create an alternative to the ancient like coins belonging to Artukids. It should be noted that besides the brotherhood of law, political and economic race between the Turkomen governments in the region continues at a brisk pace. Seyfeddin Gâzi  used his coins in an atmosphere of the Middle Ages in which the trading materials and communications resources were limited as an information source and a propaganda tool. His coins also included in the political and religious propaganda methods, and he was identified with his hero ancestors with the titles deemed worthy for himself.  Key Words: Zengid, Turkoman, Coins, Athena, Side,  Tetradrachm, Seyfeddin Gâzi  II.    Musul Zengi Atabegi II. Seyfeddin Gazi’nin (565  -576/1170-1180), Athena  …  1081 Turkish Studies   International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014 MUSUL ZENGİ TÜRKMEN ATABEGLİĞİNİN TARİHÇESİ   Zengiler, 12. ve 13. yüzyıllarda Halep ve Musul merkez olmak üzere el - Cezire Doğu Anadolu ve Suriye’de hüküm sürmüş olan bir atabegliktir. İlk hükümdarı İmadeddin Zengi'dir. İmadeddin Zengi’nin babası ise Melikşah devrinin ünlü vez iri Kasımüddevle Aksungurdur  1 .   Selçuklu sultanı Melikşah’ın ölümünden sonra, Abbasi halifeleri iktidarlarını güçlendirmek için onun yerini alacak sultanlarla kıyasıya bir mücadeleye girdiler. Bu gerginleşme sonucunda Sultan Sancar’ın emriyle Bağdat’a girmek isteyen Sultan Mahmud, halifenin direnişi karşısında, Basra valisi olan Zengi’nin sağladığı yardımlar sayesinde şehre girebildi. Sultan, ödül olarak    Zengi’yi Bağdat şahneliğine tayin etti (1126). Emir Çavlı’nın Musul valiliği için Bağdat’a giden bir elçi heyeti de, Çavlı yerine Zengi’nin Musul valiliğini istedi. Bunun üzerine Sultan Mahmud Zengi’yi Musul valiliğine ve oğlu Alp Arslan’ın atabegliği’ne tayin etti (112 7). Böylelikle Musul atabegliğinin temelleri atılmış oldu 2 . Zengi’nin Musul valisi olarak ilk icraâtı, babasının valiliği sırasında dünyaya geldiği Halep şehrini Mardin Artuklu emiri Timurtaş’tan almak oldu 3 . Bu arada Musul’da bir takım karışıklılar ortaya çıkmıştı. Zengi, Urfa valisi Ali Küçük’e Musul’a giderek duruma el koymasını emretti. Musul’a varan Ali Küçük, vaziyete el koyduktan sonra Melik dahil olmak üzere, bu isyana karışan herkesi, ele geçirdi (1145). Bundan sonra Musul’a gelen Zengi, Ali Küçük’ü şehrin valiliğine getirdi 4 . Urfa fethi nden sonra Haçlılar arasında korku, Müslümanlar nezdinde ise saygınlık kazanan Zengi, bütün Suriye’yi kendi idaresine almak üzere Dimaşk üzerine yürümek istedi. Ancak daha önce onun el -Cezire ve Suriye’deki toprakları arasında bir engel oluşturan ve Arap Ukayloğulları’nın elinde bulunun Caber Kalesi’ni ele geçirmesi gerekiyordu (1146). Bu amaçla kuşatma altına aldığı kale Zengi’nin bütün vaatlerine rağmen teslim olmadı. Bu ısrarını sürdüren Zengi kuşatmanın yoğunlaştığı sıralarda, Yarınkuş Zekevî isimli kendi hâdimi tarafından öldürüldü (1146) 5 . Öldüğünde Seyfeddin Gâzi , Nureddin Mahmud, Kutbeddin Mevdûd   ve Nusretüddin Emiran (Mirmiran) adlı dört oğ lu bulunuyordu. Oğullarından  Nureddin Mahmud ’un  Ha lep ve Şam’a, Seyfeddin Gâzi’nin ise Musul ile el- Cezire’ye hakim olması kararlaştırıldı 6 . 1   Zengiler, Aynî’ye göre Türkler’in Yarganiyye boyuna İbn’ül Adime göre ise Sâbyû kabilesine mensuptur. Tarihi kaynaklarda ise bu iki boya ait bil giye rastlanılmaz. T. Yürekli, “Atabeg İmâdeddîn Zengî’nin Şahsî Hayatı”, Nüsha, Yıl:  9, S. 28, 2009/I, s. 113. Aksungur, Melikşah tarafından Halep valiliğine tayin edilmiş (1086) ve bu görevi sekiz yıl süreyle yürütmüştü. Melikşah’ın ölümünden sonra, bir süre Suriye meliki olan kardeşi Tutuş’un hizmetine giren Aksungur, saltanat mücadelesinde Tutuş yerine Berkyaruk’u destekledi ve onun tarafına geçti. Bundan dolayı Tutuş ile savaşmak zorunda kalan Aksungur, bu savaşı kaybetti ve tutsak alınarak öldürüldü (1097). İbn al - Âdim, Buğyat At -Talab fi Tarih Halab (Selçuklularla İlgili Hâltercümeleri), Yay. A. Sevim, TTK Basımevi , Ankara, 1976, s. 73- 75; C. Alptekin, “Zengi”, İslam Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul 1978, s. 526.   2   Alptekin, a.g.m., s. 527; G. Ö. Bezer, “Zengiler (1127 - 1233)”, Türkler, H. C. Güzel, K. Çiçek, S. Koca, (ed) Yeni Türkiye Yayınları, C. 4. , Ankara, 2002, s. 803; I. Demirkent, Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1118 - 1146), TTK Basımevi, Ankara, 1987, s. 85- 86; M. Öztürk, Irak Selçuklu Atabegleri,   Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İÜ Sos. Bil. Ens., İstanbul, 2004, s. 92.   3   Zengi bu sebeple kumandanlarından Sungur el - Diraz ile Hasan Karakuş’u öncü olarak Halep’e gönderirken kendisi Mardin Artuklu emiri Timurtaş’ın müdahalesini önlemek düşüncesiyle Musul - Urfa güzergâhının kontrol noktalarından  birisi olan Nusaybin’i ele geçirdi. Zengi, Nusaybin’den gelerek Halep’i teslim aldı ve buranın halkı tarafından son derece iyi karşılandı (1127). Alptekin, a.g.m., s. 527. 4   Bu arada Musul’da bir takım karışıklılar ortaya çıkmıştı. Zengi, Urfa valisi Ali Küçük’e Musul’a giderek duruma e l koymasını emretti. Musul’a varan Ali Küçük, vaziyete el koyduktan sonra melik dahil olmak üzere, bu isyana karışan herkesi, ele geçirdi (1145). Bundan sonra Musul’a gelen Zengi, Ali Küçük’ü şehrin valiliğine tayin etti. Bezer, a.g.m., s. 807. 5   İbnü’l - Âd im, a.g.e, s. 167; Alptekin, a.g.m., s. 532. 6   İbnü’l - Âdim, a.g.e., s. 168; Bezer, a.g.m., s. 807.    1082    Ramazan UYKUR    Turkish Studies   International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014    Musul atabegi İmadeddin Zengi’nin ölümünü fırsat bilen   II. Joscelin kısa bir süre için de olsa Urfa şehri ni ele geçir  di. Bunu haber alan Seyfeddin Gâzi, Urfa’ya Ali   Küçük idaresinde ordu gönderdi. Fakat daha önce davranan Nureddin Mahmud isyanı bastırdı, böylelikle Urfa, Nureddin Mahmud’un yönetimi altına girmiş oldu (1146) 7 . Mardin ve Hisn- ı   Keyfâ artuklu beyleri de Zengi’nin ölümü üzerine kaybettikleri yerlerin  bi r kısmını geri almışlardı. Seyfeddin Gâzi    bunun üzerine Hani, Silvan, Cebel - i Cur, Zülkarneyn, Tell- Mevzen, Dara gibi bazı yerleri de aldıktan sonra Mardin üzerine yürüdü. Artukluların sahip olduğu topraklarda    büyük tahribat ve yağmalar yaptı. Timurtaş bu durum neticesinde bir elçi göndererek Seyfeddin Gâzi   ile anlaşma  istedi ve Gâzi   de daha ileri gitmeyerek Musul’a döndü (1148) 8 . 1149 yılında Musul atabegi Seyfeddin Gâzi’nin hastalığı ağırlaşınca yerine kardeşi Kutbeddin Mevdûd’un geçirilmesini vasiyet et tikten sonra vefat etti 9 . Atabeglik içinde ise  Nureddin’e taraftar olan ibnü’l - Mukaddem, Sincar’ı teslim etmek üzere Nureddin Mahmud’u davet etti. Nureddin hiç vakit kaybetmeden Sincar’a girdi. Mevdûd    bunun üzerine Sincar’a doğru hareket etti. Tell- Afer’de   savaşmak niyetiyle karargâhını kuran Mevdûd, daha önceden de üstünlüğünü tanıdığı ağabeyi ile anlaşma yapmayı kabul etti. Buna göre Nureddin, Mevdûd’un Musul üzerindeki egemenlik hakkını onaylıyor; Sincar karşılığında, Suriye’de bulunan Rakka ve Hıms’ı  Nu reddin’e bırakıyordu. Bu durumda atabegliğin Suriye’deki toprakları tamamen Nureddin’in, el - Cezire’deki toprakları da, - Urfa hariç olmak üzere -, Kutbeddin Mevdûd’un idaresine girmiş  bulunuyordu 10 . Mevdûd   hastalığı sırasında yerine büyük oğlu II. İmadeddin Zengi’nin ge tirilmesini vasiyet ettikten sonra 1169- 70 yılında vefat etti. Ancak, Mevdûd’dan sonra Musul atabegliği’nin başına, Mevdûd’un karısı ile iş birliği yapan Musul valisi Abdülmesih diğer oğlu II. Seyfeddin Gâzi  bin Mevdûd’u getirdi. II. Zengi’nin bu durumu amcasına şikayeti ile Nureddin’in Musul müdahalesi gerçekleşti. 1170 tarihinde Fırat’ı geçen Nureddin Habur, Nusaybin, Rakka ve Harran’ı işgâl etti. Sincar’ı da alıp II. Zengi’ye ikta ettikten sonra Musul’a hareket etti. Musul’a vardığında II. Seyfeddin Gâzi   yerine, diğer kardeşi İzzeddin Mesud’un - halifenin kendisine gönderdiği hil’atı da giydirerek- Musul atabegliğini onayladı. Böylece Musul atabegliği Nureddin Mahmud’a tâbi oluyor ve Sincar’da da Musul atabegliği’nin bir kolu kuruluyordu (1170) 11 . Halep atabegi 1173- 74’de Haçlılara karşı yeni bir sefere hazırlanırken Musul atabegi II. Seyfeddin Gâzi’nin de kendisine katılmasını istemişti. Musul atabegi ordusuyla Suriye’ye doğru ilerlemekte iken amcasının ölüm haberi geldi. Bu habere çok sevinen I I. Seyfeddin Gâzi ,  Nureddin’in eline geçmiş olan toprakların işgaline girişti. Harran, Nusaybin, Habur, Urfa, Suruç, Rakka ve Ceziret ibn- Ömer’i yeniden Musul’a bağladı. II. Seyfeddin Gâzi’nin bu hareketi sonucunda Musul atabegi ve Halep atabegliği arasındaki bağlar da kopmuş oldu 12 . 7   H. İ. Gök, Musul Atabegliği Zengiler (Musul Kolu 1146 - 1233), AÜ Sos. Bil. Ens., Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2001, s. 36-38. İbn’ül Adim, Zengi ve oğlu Mahmud için şu ifadeleri kullanmaktadır: “Zengi, azametli kudretli, kuvvetli, kahraman, tecrübeli ve ulu bir hükümdardı. Bununla birlikte o, şeraite riayet edip ona bağlılık gösterir ve ilim ehline , izzet ve ikramda bulunurdu. Bana bildirildiğine göre    Zengi, kendisine “Tanrıdan korkmuyormusun” denilmesinden korkar ve nefsini küçültürdü. Bu nedenledir ki Ulu Tanrı, insan takdirinin üstünde olan sırrını, Zengi’nin oğlu  Mahmud’da ortaya çıkartmıştır”  (a.g.e., s. 158). 8  Bezer, a.g.m., s. 807. 9   Gök, a.g. e., s. 52, 53. 10   Bu savaşın ayrıntıları için bkz; Gök, a.g.e., s. 58 -64; Bezer, a.g.m., s. 808. 11   Gök, a.g.e., s. 136 -139; Bezer, a.g.m., s. 808. 12  Bezer, a.g.m., s. 809.  Musul Zengi Atabegi II. Seyfeddin Gazi’nin (565  -576/1170-1180), Athena  …  1083 Turkish Studies   International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/10 Fall 2014 Diğer taraftan Musul’dan kaçan Vali Gümüştegin, Halep’te Nureddin Mahmud’un oğlu Melik Salih İsmail’i başa geçirerek onu tahakkümü altına aldı 13 . Nureddin’in emirlerinden Salahaddin Eyyûbî de İsmail adına hutbe okutmakla birlikte, o da Melik Salih İsmail’i nüfuzu altına almak istiyordu. Bu maksatla Mısır’dan hareket etti ve sırasıyla   Dımaşk, Hama, Hıms, Rakka ve Su ruç’u işgal etti (1174). Sincar’da bulunan İmadeddin Zengi, Salahaddin ile işbirliği yaptığı için Sincar   atabegi II. Seyfeddin Gâzi   tarafından etrafı çevrilmişti . II. Seyfeddin Gâzi, Halep’i kuşatan Salahaddin ’e karşı diğer kardeşi İzzeddin Mesud idaresinde ordu gönderdi. Ancak Musul - Halep birleşik kuvvetleri Salahaddin ’e mağlup oldular (1174). Bunun üzerine ele geçirdiği bütün yerler elinde kalan Salahaddin  bağımsızlığını   ilan etti ve hakimiyeti halife tarafından da onaylandı (1174) 14 . II. Seyfeddin Gâzi’nin 1180’de ölümünden 15   sonra Musul atabegi olan kardeşi İzzeddin Mesud, Salahaddin ’den el - Cezire üzerindeki hakimiyetinin tanınmasını istedi, Salahaddin onun isteğini geri çevirdi. Aynı zamanda Halep atabegi Melik Salih İsmail’in hastalığı artınca topraklarını Musul atabegine vasiyet etti. Melik Salih İsmail öldüğü zaman (1181) 16   Mısır’da  bulunan Salahaddin duruma müdahale etmezken; İzzeddin Mesud Halep’in idaresini ele geçirdi. Böylece Halep Zengi zamanında olduğu gibi, yeniden Musul’a bağlanmış oldu (1181). Ancak, bu durum uzun sürmedi. Hanedan mensupları ve ümera arasındaki çekişme, Halep’in önce Sincar karşılığında II.   İmadeddin Zengi’ye verilmesi, sonra da Salahaddin tarafından işgâl edilmesiyle sonuçlandı 17 . 13   İbnü’l Adim Melik Salih İsmail’in başa geçişi olaylarını anlatırken Gümüştegin’den  bahsetmez ( a.g.e.  ,  s. 173). 14   Gök, a.g.e., s. 193 -197. 15   Gök, a.g.e., s. 249.   16   İbnü’l - Âdim, a.g.e., s. 176.   17   İbnü’l - Âdim, a.g.e., s. 178.  
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks