GÜLTEKİN, Mevlüt (2010 ); AFGAN ÖZBEKÇESİNİN SERİPUL AĞZINDA –GAn EKİ, (Çev: Esra YAVUZ), Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010

Description
In this article, -GAn suffix in the dialect of Uzbek, a Turkic language of southeastern branch or Karluk-Uighur, which is spoken in Seripul, a city in north Afghanistan, will be searched in comparation with standard Uzbek, in view of its

Please download to get full document.

View again

of 15
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Documents

Publish on:

Views: 31 | Pages: 15

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
    Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010 AFGAN ÖZBEKÇESİNİN SERİPUL AĞZINDA –  GAn EKİ * Mevlüt GÜLTEKİN    Çev.: Esra YAVUZ    ÖZET   Bu makalede, Türk dilinin Güneydoğu (Uygur - Karluk) lehçelerinden biri olan Özbek Türkçesinin Afganistan’ın Seripul vilayetinde konuşulan ağzındaki - GAn    ekinin standart Özbekçeyle mukayeseli olarak morfofonolojik, cümle bilgisi ve anlam bilgisi işlevleri üzerinde durulmuştur. - GAn    ekinin bitimli fiil, sıfat - fiil ve diğer işlevleri teferruatlı bir şekilde gözden geçirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Afgan Özbekçesi, Sıfat -Fiil, Seripul Ağzı, Özbek Türkçesi . THE SUFFIX - GAn IN THE AFGAN-UZBEK DIALECT OF SERIPUL ABSTRACT In this article, - GAn   suffix in the dialect of Uzbek, a Turkic language of southeastern branch or Karluk-Uighur, which is spoken in Seripul, a city in north Afghanistan, will be searched in comparation with standard Uzbek, in view of its phonological, syntactical and semantical functions. It has been in details reviewed finite verb, participle and other functions of - GAn   suffix. Key Words: Afghan-Uzbek, participle, dialect of Seripul, Uzbek. *   GÜLTEKİN, Mevlüt, ― Das Suffix auf -Gan im Afgano- özbekischen Dialekt von Seripul ‖, 5. Deutschen Turkologenkonferenz, Universität Mainz  , Turcologica 69, Harrassowitz Verlag, 2007, s. 193- 205.    1438   Mevlüt GÜLTEKİN   Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010 0. Giri ş   Afgan Özbekçesinin Seripul ağzında –  GAn eki hem bitimli fiil hem de sıfat - fiil olarak çok sık kullanılmaktadır. Bu çalışmada –  GAn ekinin Seripul ağzındaki morfofonolojik, cümle bilgisi ve anlam  bilgisi ile ilgili bazı özellikleri ele alınacaktır. Bu çalışmada kullanılan malzeme, her ikisi de Seripul’da doğmuş olan M. Asıf Yoldaş ve Fazileddin Vahidi’den derlenmiş ve daha yayımlanmamış metinlerden oluşmaktadır  1 . M. Asıf Yoldaş 7 yıldır Niğde Üniversitesinde öğrenim görmekte ve şu anda işletme anabilim dal ında doktorasını yapmaktadır. Fazileddin Vahidi 2 yıl Türkiye’de öğrenim görmüş ve şuan Yunanistan’da yaşamaktadır. Malzeme olarak aynı zamanda kısa zaman önce yayımlanmış olan Afgan Özbekçesi - Türkçe sözlükten de faydalanılmıştır (Gültekin & Yoldaş 2002).   Orhon Türkçesinde kullanılmayan -GAn eki, ilk olarak Uygurlar döneminde geçmiş zaman ve şimdiki zaman anlamlarında sıfat - fiil olarak kullanılmaktadır (Tekin 2000: 172). Orhon Türkçesi ve Uygurcada sonuç bildiren geçmiş zaman için sadece - mIş  eki kullanılmaktadır. Karahanlı ve Eski Kıpçakçada - mIş  ve -GAn ekleri sonuç bildiren geçmiş zaman için herhangi bir anlam farkı olmaksızın yan yana kullanılmaktadır. Çağataycada ise -GAn eki tercih edilmekle beraber, - mIş   eki de yaygın olarak kullanılmaktadır    (Şçerba k 1981: 92  –  93). -GAn eki kullanıldığı çağdaş Türk lehçelerinde genel olarak şeklini korumuştur. Bu ek bugün Kıpçak, Karluk  - Uygur (Güneydoğu grubu) ve Yakutça istisnasıyla Sibirya lehçelerinde genel olarak kullanılır (Şçerbak 1981: 78). Eraslan’a göre (1980: 78) Batı Türkçesinde (=Güneybatı Türkçesi) ekin başındaki -G ünsüzünü kaybetmiş ve  –  An ya da  –  (y)an  biçimine dönüşmüştür. Buna karşılık SSCB Türkologları, -An ekinin daha en eski Türkçe döneminde mevcut olduğunu iddia etmişlerdir (Tenişev 1988: 452–  455). -GAn eki Seripul ağzında -  ġ  an /-gen ve -qan/-ken 2   şeklindedir ve ünsüz uyumuna uyar, yani ünlüyle ya da sedalı ünsüzle  biten fiil tabanlarına -  ġ  an/-gen (Örneğin; ―kalan‖ anlamına gelen 1  Bu metinl erden bir kısmı şu anda yayımlanmıştır: Mevlüt GÜLTEKİN,  Asiyabad’dan Özbek Türkçesi Metinleri , Niğde 2006.   2   Fonetik alfabe olarak Türkiye Türkçesindeki kullanım esas alınmıştır, mesela kalınlık  -incelik itibariyle  –ġán, -  gæn; - qán, - kæn gibi şekiller bu   çalışmada dikkate alınmamıştır.      Afgan Özbekçesinin Seripul Ağzında –  GAn Eki 1439   Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010 qa(l)gen ) şeklinde ve sedasız ünsüzlerle biten fiil tabanlarına ise  -qan  /-ken getirilir (Örneğin; ―yatmış‖ anlamındaki yatken). Seripul ağzında kullanılan -GAn eki, standart Özbek Türkçesinde ve diğer İrancalaşmış ağızlarda olduğu gibi uyuma tâbi değildir. Genel olarak ince şekiller -gen / -ken tercih edilir. Seripul a ğzında -GAn ekinin işlevleri sırasıyla şöyledir:  —görünüş -zaman  —isim (=sıfat -fiil)  —diğer kullanımlar    1. -GAn ’ın Görünüş - Zamansal Kullanımı   1.1. Öğrenilen Geçmiş Zaman   Bu -GAn  bitimli fiil şekli olarak kullanıldığında, -GAn ekine şahıs ekleri gelir (bu arada - Ø 3. Tekil Şahıs ve 3. Çoğul Şahıs -le(r)). Bu bir tür öğrenilen geçmiş zaman şeklidir ve standart Özbekçedeki şeklinden anlamca farklı değildir. Sonralık ifade eder  3 : Teklik 1. kegemmen (<kelgenmen) ―Ben geldim‖  yatkemmen ―Ben yatmaya gittim‖  2. kegensen; yatkensen 3. kegen; yatken Çokluk   1. kegemmiz / kegembiz (<kelgenbiz); yatkembiz / yatkemmiz 2. kegensiz; yatkensiz 3. kegenne(r) (<kelgenler); yatkenle(r) / yatkenne(r) 1.2. Olumsuzluk -GAn ’ın bu görünüş - zaman şekli üç şekilde olumsuz yapılır.   3  Bu kavram (postterminalitaet ) için bkz. Johanson 1971: 283 -287   1440   Mevlüt GÜLTEKİN   Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010 1.2.1. Olumsuzluk ifade eden -me eki vasıtasıyla kullanımı  Teklik 1. kemegemmen ―Ben gelmedim.‖ vs.  2. kemegensen 3. kemegen Çokluk   1. kemegembiz / kemegemmiz 2. kemegensiz 3. kemegenle(r) / kemegenne(r) 1.2.2. Olumsuzluk edatı emes ’e şahıs eklerinin getirilmesiyle kullanımı  Teklik 1. kegen emesmen ―Ben gelmedim / gelmiş değilim‖ vs.  2. kegen emessen 3. kegen emes Çokluk    1. kegen emesbiz 2. kegen emessiz 3. kegen emelse(r) 1.2.3. İki farklı sözdizimsel imkânı olan  yoğ   olumsuzluk kelimesi vasıtasıyla - GAn+ iyelik eki + yoğ,  olumsuzluk bildirir. Teklik  1. kegenim yoğ   2. kegeniñ yoğ   3. kegeni yoğ    Çokluk   1. kegenibiz yoğ   2. kegeniz yoğ   3. kegenneri yoğ       Afgan Özbekçesinin Seripul Ağzında –  GAn Eki 1441   Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010 Bu  yoğ    ile kullanılan cümlede özne belirtilmişse yalın halde bulunur: men köp kettenim yoğ    ―Ben oraya çok gitmem‖   asker barççele körgeni yoğ, mundağ çalleñ bogenini ―asker gençler görmüş değiller, böyle çalıştığını‖   1.2.4.  -GAn + -i (İyelik 3. Tekil) +  yoğ    + şahıs eki (3. tekil şahıs –  Ø  , 3. Çoğul Şahıs –  le(r)): Teklik 1. kegeni yoğmen  2. kegeni yoğsen  3. k  egeni yoğ    Çokluk 1. kegeni yoğbiz   2. kegeni yoğsiz   3. kegeni yoğle(r)   Bu yapıda soru cümleleri mi ’den sonra gelen şahıs ekleriyle kurulur: Teraktör aydegeni yoğmisiz? ―Traktör kullanmışlığınız yok mu?‖   Burada sözü geçen olumsuz yapı, standart Özbek dilin de geçerli değildir. Ancak bana göre bu şekil hem Taşkent ağzında (Zuraev 1964:149, açıklama), hem de Tatarcanın Sibirya ağzında da vardır (açıklama için bkz. Dmitrieva 1981: 218). Şahıs ekleri yoq kelimesinden sonra getirilir ve bu durumda partisip eksiz kullanılır (Örnek: alğan yoqpın   ―ben almadım‖).   Bu çalışma için kullandığım metinlerde  yoğ    ile kurulmuş üç olumsuzluk şekli vardır: - GAn + İyelik Eki + yoğ + Şahıs Eki . Bu durumda özne bir defa iyelik eki, bir defa şahıs ekiyle olmak üzere iki kere işaretlenmiş olur.    Men töylege bårgenim yoğmen   ―Ben düğünlere gitmiş değilim.‖   Daha önce Menges’in diğer Türk lehçelerinde yoq ile kurulan olumsuz yapı hakkında belirttiği gibi, emes /  yoğ    şekli de Seripul ağzında  –  me olumsuzluk eki ile kurulan menfi ifadeden daha kuvvetlidir (1968: 145).
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks