Η ροδο-κρητική προέλευσις της λατρείας του Ηρακλέους στην Γέλα και τον Ακράγαντα

Description
Η λατρεία του Ηρακλέους μαρτυρείται στην Γέλα και στον Ακράγαντα από μικρές αλλά σημαντικές ενδείξεις, επί το πλείστον αρχαιολογικές, και διατηρείται ζωντανή καθ’όλην την διάρκεια της κλασσικής και ελληνιστικής εποχής. Σ’αυτό το άρθρο, ακολουθούνται

Please download to get full document.

View again

of 23
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Sales

Publish on:

Views: 18 | Pages: 23

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  65  Η ΡΟΔΟ -   ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΙΣ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΟΥΣ ΣΤΗΝ ΓΕΛΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΚΡΑΓΑΝΤΑ   Paolo Daniele Scirpo Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών   pascirpo@arch.uoa.gr    Περίληψις    Η λατρεία του Ηρακλέους μαρτυρείται στην Γέλα και στον Ακράγαντα από μικρές αλλά σημαντικές ενδείξεις, επί το πλείστον αρχαιολογικές, και διατηρείται ζωντανή καθ’όλην την διάρκεια της κλασσικής και ελληνιστικής εποχής.   Σ’αυτό το άρθρο, ακολουθούνται   τα ίχνη της λατρείας αυτής στα νησιά (Ρόδο και Κρήτη) από που , κατά τον Θουκιδίδη , προήλθαν οι άποικοι που ίδρυσαν την Γέλα (689/8 π.Χ.) στη νότια ακτή της Σικελίας   και επισημάνεται η ‘πολιτισμική’ διάστασις της ηρωικής μορφής του, ως καταλληλότερο εργαλείο στην προσπάθεια των Ελλήνων να αναπαράγουν στο αυτόχθονο τριγύρο τους περιβάλλον τις ιδανικές συνθήκες ζωής που στερότουσαν στην πατρίδα, ώστε να εξασφαλίσουν την κατοχή τους.    Λέξεις –    κλειδιά : Ηρακλής, Γέλα, Ακράγας, Ρόδος, Κρήτη    Abstract The cult of Herakles testified in Gela and Akragas by small but important indications, mostly archaeological, and preserved alive throughout the Classical and Hellenistic periods. In this paper, we followed the traces of this worship in the islands (Rhodes and Crete) from which, according to Thucydides, came the settlers who founded Gela (689/8 BC) on the south coast of Sicily and pinpoint the 'cultural' dimension of this heroes, as an appropriate tool in the effort of the Greeks to replicate in the native environment around them, ideal living conditions, that depriving the country, to ensure their possession.  Key words : Herakles, Gela, Akragas, Rhodes, Crete    Το θέμα του αυτού του άρθρου προέρχεται από τη διδακτορική διατριβή μου στην Κλασσική Αρχαιολογία που  υποστήριξα στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά το Α.Ε. 2011 -2012.  66  Εισαγωγή   Στην μορφή του Ηρακλέους, γιου του Διός και της Αλκμήνης, η ελληνική μυθολογία έπλασε την τέλεια εικόνα   του ήρωα, του ημιθέου, ο οποίος εξαιτίας των επίγειων αρετών του στην συνέχεια θεωρήθηκε από τους Αθανάτους άξιος αποθεώσεως, ώστε να τον δεχτούν στοργικά στον Όλυμπο ως θεό 1 . Γεννημένος στην Θήβα, αλλά με καταγωγή από το Άργος, ο ήρωας, ο οποίος   ανήκε στην φυλή του Περσέως, πρωταγωνίστησε σε περιπέτειες που τον οδήγησαν ως τα σύνορα του γνωστού κόσμου, καθώς και στο κατώφλι του Άδη 2 . Το πραγματικό του όνομα πρέπει να ήταν Αλκείδης   (όπως του Αλκαίου, προπαππού του από την πλευρά της μητέρας του), αλλά όταν επισκέφτηκε το μαντείο των Δελφών για να καθαρθεί μετά τον φόνο της συζύγου του Μεγάρας αλλά και των γιων του, η Πυθία τον πρόσταξε να πραγματοποιήσει τους άθλους    που θα του επέβαλε ο εξαδελφός του Ευρυσθέας, βασιλιάς των Μυκηνών, και έτσι να λάβει συγχώρεση χάρη στο «κλέος που θα απέκτησε μέσω της Ήρας»  (  Ηρακλής  ) 3 . Συζητήθηκε πολύ   για την   πραγματική φύση   του Ηρακλή , ήρωα   ή   θεού , και η έλλειψη   του   τάφου   ή   λειψάνων μαζί με   την αποθέωσή   του, τον έκανε την ιδανική εικόνα πολυμόρφων διαστάσεων: θεωρείτο άρα πολεμιστής , αγωνιστής, μάντης, θεραπευτής, μυητής, ιδρυτής   λατρειών και   πόλεων και πρόγονος βασιλικών δυναστειών 4 . Σήμερα είναι σαφές ότι αυτή η σύνθετη εικόνα δημιουργήθηκε με την πάροδο των αιώνων και των διαδοχικών εθνικών και θρησκευτικών στοιχείων που πέρασαν από τον ελληνικό κόσμο, αλλά η προέλευσή του πρέπει να αναζητηθεί στην μυκηναϊκή εποχή 5 . Σε μια εποχή, όταν το κυνήγι για σαρκοφάγα   θήραμα έγινε   μία από τις δοκιμές   του θάρρους   για   τον ηγέτη , δικαιολογείται   η δημοτικότητα   της εικόνας   του Ηρακλή   ως φονιάς   των   λιονταριών   παρά ταυρών 6 .  Ήρωας εξίσου μη ομηρικού τύπου , γιατί   συνηθίζει να παραδώσει   στα χέρια των   ανθρώπων   την κυριαρχία   πάνω από τα   επικίνδυνα και αδάμαστη   ζώα, που συχνά   φυλάσσονται από ιδιοκτήτες   με υπεράνθρωπα χαρακτηριστικά 7 . Ο   ‘Άρχοντας των θηρίων’  , ένας χαρακτήρας που είναι γνωστό   στους Έλληνες   με το όνομα   του Ηρακλή , γεννήθηκε   από   τη συγχώνευση   των μύθων   που φέρουν   τα ίχνη   της κυνηγετικής   τελετουργίας σαμανικού   τύπου . Με την εξέλιξη   του ελληνικού πολιτισμού , η μορφή του   ήρωα   1   Βλ  . Valavanis 2004. Larson 2007, σσ . 183-187. Stafford 2012. 2   Ομ . Ύμν . εις    Ήρα .   Ψευδ. -A πολλ., II, 4.8- 7.8. Διόδ., IV, 9- 39. Υγ.,  Fab. , 29-36. 3   Διόδ., IV, 10 . 1.  DEMGOL , λήμμα:  Eracle. Για τις θεωρίες περί του ονόματός του, βλ. Burkert 1977 [1993], σημ. 21 και 1979 [1 997 2 ], σσ. 280 - 281, σημ. 17.   4   Βλ  . Brelich 2010 2 , σσ . 159-162. 5   Βλ.  Nilsson 1950 2 . 6   Βλ. Burkert [2011], σ. 105.   7   Βλ. Burkert [1997 2 ], σ. 154.    67 χάνει   κάποιες λειτουργίες, διατηρώντας όμως, την κύρια   ως νικητής   του Θανάτου 8 . Ο Παπαχατζής απέδωσε τον δημοφιλή χαρακτήρα της λατρείας του στο γεγονός ότι ήταν το μοναδικό στήριγμα του ανθρωπίνου είδους στον άνισο και αώνιο αγώνα απέναντι στον Θάνατο, προσωποποιήσεις του οποίου ήσαν όλα τα τέρατα, τα θηρία και οι μοχθηροί βασιλείς που ο ήρωας κατατρόπωσε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του 9 . Από αυτό το γεγονός πήγαζε η πιο δημοφιλής μορφή λατρείας του ήρωα, η αποτροπαϊκή, την οποία ήδη είχε επισημάνει ο  Nilsson 10 . Ο τελευταίος υπογράμμισε   επίσης την μεταμόρφωσή του σε ‘δωρικό’   ήρωα με στόχο την «άφεση αμαρτιών» των Σπαρτιατών για τον προπαγανδιστικό τους ρόλο σχετικά με την ανωτερότητά τους στην Πελοπόννησο 11 . Αυτό που φαίνεται   σαφές είναι ότι   ο Ηρακλής αντιπροσωπεύει   απόλυτα   την “ηρωική μορφή” και με το δικαίωμα στην αθανασία , έγινε Ήρωας - Θεός 12 . Κατέχει, επίσης, μία άλλη διάσταση: εκείνη του εκπολιτιστικού ήρωα   και του ιδρυτή   των πόλεων και   λατρειών.    Η λατρεία του Ηρακλέους στη Σικελία   Οι αρχαίοι   μυθογράφοι   διήρεσαν τα κατορθώματα του ήρωα   σε τρεις   κύκλους :  Άθλοι   (ή Έργα ),  Πάρεργα   και  Πράξεις  . Για κάποιους από αυτούς , ο Ηρακλής έφτασε μέχρι τη Σικελία, ώστε   τα ίχνη   του περάσματός του είναι πολλά και   ευρέως διαδεδομένα από τη δυτική   προς την ανατολική περιοχή του    νησιού 13 . Εκεί, ο ήρωας   ήλθε   για να ανακτήσετε   ένα βόδι   του κοπαδιού   που   είχε πάρει από το   γίγαντα   Γηρυόνη, το οποίο του είχε ξεφύγει   κατά την επιστροφή του προς στις Μυκήνες . Προσεκλήθη σε αγώνα πυγμαχίας και τελικά κέρδισε   τον Έρυκα, τον βασιλιά   των Ελύμων, γιο του Ποσειδώνος και   στη συνέχεια , κατά τη διάρκεια της πλάνησής του στο    νησί,   απέκρουσε   τις επιθέσεις   των Σικανών , σκοτώνοντας   τους ηγέτες   τους (Λευκάσπις, Πεδιακράτης Βουφών, Γλυχάτας, Βυταία, Κρυτίδας ) 14   και   θέσπισε στη πηγή του ποταμού Κυάνης , κοντά στις Συρακούσες , τη λατρεία   των χθονίων   θεοτήτων   για να τιμηθεί η   αρπαγή της Περσεφόνης, που πριν 8   Βλ. Burkert [1997 2 ], σσ. 156 -157. 9   Βλ. Papachatzis 2006 3 , σσ. 144 -145. 10   Βλ.  Nilsson 1940 [2006 3 ], σ. 76.   11   Βλ.  Nilsson 1949 2  [2008 11 ], σ. 241.   12   Βλ. Brelich 2010 2 , σσ . 285-288. 13   Βλ  . Rizzo 2012, σσ . 104-106. 14   Ανάμεσα στους Σικανούς ήρωες που ενικήθησαν από   τον Ηρακλή και   αναφέρει ο Διόδωρος  (V, 23, 5 ), ο Πεδιοκράτης, του οποίου το όνομα   έχει μία έντονη ‘πολεμική αξία’ , θα μπορούσε κατά την Raccuia  (2000, σ.  36. ), να αναφερθεί στον έλεγχο   της μεγάλης και εύφορης πεδιάδος της   Γέλας . Δεν υπάρχει ακόμη ομόφωνη ερμηνεία για την επιγραφή  ΠΕΔΙΩ   χαραγμένη πάνω σε δύο πήλινους μελανόμορφους δίσκους: θεωρούνται ανάθηματα προς τιμήν μιάς αρσενικής θεότητας (Dubois  1989, αρ . 17ab ), προς μία θεά ανήκουσα στην συνοδεία της Δήμητρας και Κόρης (Orlandini 1968, σσ. 48 -52) ενώ   ο Manganaro (1965, σ . 173) θεωρεί   το όνομα αυτό ως γυναικεία προσωποποίηση   της πεδιάδας, και πρόσφατα η De Vido (1999) νομίζει ότι είναι δώρα δυο γυναικών προς τρίτον άτομο (άνδρα ή γυναίκα) .  68 λίγο καιρό έγινε εκεί 15 . Ανάμεσα στους τίτλους των έργων του λυρικού   ποιητή Στησιχόρου  (640- 555 π.Χ.)   που καταγόταν από την Μέταυρο (Ιταλίας) αλλά έζησε πολλά χρόνια   στη Σικελία (αρχικά   στην Ιμέρα και έπειτα στην Κατάνη όπου πέθανε και ετάφη) και από τα οποία σόθηκαν μόνον αποσπάσματα,  υπάρχουν πολλά   με τον Ηρακλή ως πρωταγωνιστή  (  Κύκνος  ,  Κέρβερος  ,  Γηρυονηίς  ). Το έργο   του αναδεικνύει   στοιχεία   που,   απουσιάζοντας από   τα γεγονότα   γνωστά στον Ησίοδο   και στον Όμηρο , προσεγγύζουν τον ήρωα   στο ιταλικό και σικελικό περιβάλλον.   Σύμφωνα με   τον Burkert, η λατρεία   του Ηρακλέους   στην Ιταλία   και τη Σικελία   θα ήταν προϊόν μιάς   ποιμαντικής κοινωνίας που είδε στον ήρωα   τον εγγυητή της   ασφάλειάς   της 16 . Αυτή η λατρεία πάντως διεδόθη αρκετά νωρίς με τους πρώτους αποίκους που ίδρυσαν τις αποικίες στην ανατολική ακτή του νησιού   και μαρτυρείται στην Γέλα από μικρές αλλά σημαντικές ενδείξεις που εντοπίστηκαν στο αποκαλυφθέν υλικό 17 . Καταρχήν η αφιέρωσις   χαραγμένη πάνω σε ένα κεραμεικό όστρακο, χρονολογούμενο στον 6 ο   αι. π.Χ., που βρέθηκε σε ένα αγροτικό ιερό κοντά στην θέση Μπούτερα [ Butera] ( εικ. 1 ). Εικ. 1   Μία δεύτερη αφιέρωσις είναι εκείνη του Βωτάκου προς τον Ηρακλή, προϊόν τυχαίας περισυλλογής από την περιοχή Τσιαντσιάνα [ Cianciana ], πιθανώς από ένα άλλο αγροτικό ιερό σε απόσταση 5 χλμ. από την Γέλα 19  ( εικ. 2 ). Εικ. 2   15   Ψευδο - Απολλ  ., ΙΙ  110. Διόδ., Ι V, 22 16   Βλ. Burkert 1979, σ. 140.   17   Βλ  . Martin 1979. Manganaro 2005. 18    IGDS  , αρ. 162 (6 ος   αι. π.Χ.). Βλ. Orlandini 1962, σ. 83.   19    IGDS  , αρ. 159  = SEG , XIX , αρ. 610 =  IGASMG , αρ. 162 (6 ος   αι. π.Χ.). Βλ. Orlandini 1957, σ. 96. 1968 c , σ. 54 .  69 Στην ίδια εποχή τοποθετείται χρονολογικά και ο μικρός πήλινος βωμίσκος με παράσταση του φόνου του Αλκυονέως 20   από τον ήρωα ( εικ. 3 ), ένα εύρημα από την περιοχή του Κάπο Σοπράνο [Capo Soprano] 21 . Εικ. 3   Ενώ η μάχη του με τον Τρίτωνα αναπαριστάται σε δύο άλλους παρώμοιους βωμίσκους: ο μέν πρώτος εκθείνεται στο Μουσείο της Κοπεγχάγης (  Ny Carlsberg Glyptotek  ) 22 , ο δε, στο Λούβρο Παρισίων 23  ( εικ. 4 -5 ). Εικ. 4   Εικ. 5   20   Είναι γνωστοί δύο γίγαντες με το συγκεκριμένο όνομα ( «Ο ισχυρός όνος» ), που αμφότερους τους φόνευσε ο Ηρακλής: ο πρώτος, γιος του Ουρανού και της Γαίας, ηγήθη   των εξεγερμένων στον αγώνα εναντίον των Ολύμπιων Θεών (  Γιγαντομαχία ) στην Φλαίγρα Θράκης. Ο ήρωας, τασσόμενος στον αγώνα με τους Θεούς, κατά την διάρκεια της μάχης, εκτόξευσε το πρώτο του βέλος εναντίον του γίγαντος που έπεσε στο έδαφος για να σηκωθεί αμέσως μετά, καθώς ήταν αθάνατος στην γενέτειρά του. Τότε η Αθηνά πρότεινε να τον απαγάγουν και να τον μεταφέρουν μακριά, συμβουλή που εκτέλεσε άμεσα ο ήρωας, μεταφέροντας τον γίγαντα στους ώμους του πέρα από τα σύνορα,όπου έγινε θνητός και αμέσως υπέκυψε στα   χτυπήματα του ροπάλου του. Αντ. Λιβ.,  Met. , VIII . Ψευδ. - Απολλ., I , 6.1 και 16.1. II, 5.10. Ο δεύτερος, αντίθετα, ήταν βοσκός, φύλακας του ισθμού της Κορίνθου, τον οποίο ο Ηρακλής έπρεπε να διασχίσει κατά την διάρκεια του τελευταίου άθλου του. Ο γίγαντας, που είχε προηγουμένως κλέψει δύο φορές τα ιερά βόδια του θεού Ηλίου, δεν ανέχτηκε την παρείσφρυση του ήρωα και έριξε εναντίον του έναν τεράστιο βράχο, αλλά αστόχησε. Στην δεύτερη προσπάθεια, ο Ηρακλής τον απέκρουσε με το ρόπαλο τραυματίζοντας θανάσιμα τον γίγαντα, ο οποίος και υπέκυψε.  Σχόλ. Πινδ. Νεμ.  IV  , 40, 43. Ψευδ. - Απολλ., I Ι, 5.10 και Ι, 6.1. Ο Orlandini (1959) θεωρεί ότι ο βωμίσκος απεικονίζει τον δεύτερο γίγαντα. 21   Βλ. Orlandini 1959. 22   Ο βωμίσκος (αρ. ευρ. 3278) ευρέθη στη Γέλα το 1961. Βλ  . Fischer-Hansen 1992, αρ . κατ . 14. 23   Βλ  . van der Meijden 1993, σσ . 83-87, 302-303.
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks